مىگويند « دمره اللَّه » يعنى خدا او را هلاك كرد ، و يا « دمر اللَّه عليه » يعنى خدا هر چه او داشت بر سرش خراب كرد ، حتى خودش و خانواده و خانه و ملكش را . و بنا بر اين ، عبارت « دمر عليه » به طورى كه ديگران هم گفته‌اند « 1 » بليغتر از عبارت « دمر » است . و ضمير در « امثالها » به كلمه « عاقبت » و يا عقوبتى كه از مفاد كلام استفاده مىشود برمىگردد . و مراد از « كافرين » كفار عهد رسول خدا هستند ، و معناى آيه اين است كه : اى محمد آنها كه به تو كفر مىورزند امثال اين عقوبتها و يا عاقبتها را دارند . و اگر به امثال آنها تهديد كرده ، با اينكه اگر عقوبتى نازل شود يكى است و مثل است نه امثال ، براى اين بوده كه كفار در معرض عقوبتهاى بسيارى هستند ، - دنيوى و اخروى - هر چند كه براى نابودى آنان به بيش از يكى نيازى نيست . ممكن هم هست مراد از « كافرين » مطلق كفار باشد و جمله مورد بحث از باب تاسيس قاعده باشد . * ( « ذلِكَ بِأَنَّ اللَّه مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكافِرِينَ لا مَوْلى لَهُمْ » ) * كلمه « ذلك » اشاره به مطالب قبل يعنى نصرت مؤمنين و هلاكت و سوء عاقبت كفار است . و نبايد به اين سخن گوش داد كه بعضى « 2 » گفته‌اند اشاره است به ثبوت عاقبت و يا عقوبت امتهاى گذشته براى كفار اين زمان . و نه به اين قول كه گفته‌اند « 3 » تنها اشاره است به نصرت مؤمنين . براى اينكه آيه شريفه متعرض حال مؤمنين و كفار هر دو است . و كلمه « مولى » ، گويا مصدر ميمى باشد و معناى وصفى از آن اراده شده باشد كه در نتيجه به معناى « ولى » مىشود ، چون مولى بر مالك برده اطلاق مىشود ، زيرا در امور برده ولايت دارد ، و بر ناصر هم اطلاق مىشود ، چون در امور منصور دخل و تصرف مىكند ، و به آن امور قوت و جان مىدهد . و خداى سبحان هم از اين جهت مولى است كه مالك بندگان و امور آنان در صراط تكوين است و هم مدبر آن امور است و هر جور بخواهد تدبير مىكند ، مىفرمايد : « ما لَكُمْ مِنْ دُونِه مِنْ وَلِيٍّ وَلا شَفِيعٍ » « 4 » و نيز مىفرمايد : « وَرُدُّوا إِلَى اللَّه مَوْلاهُمُ الْحَقِّ » « 5 » و هم از اين جهت كه مدبر امور بندگان در صراط سعادت است ، ايشان را به سوى سعادتشان و به سوى بهشت هدايت مىنمايد و به اعمال صالح موفقشان مىكند و بر دشمنان ياريشان مىدهد . و مولويت به معناى دومى مختص به مؤمنين است ، چون تنها ايشانند كه در

--> ( 1 ) تفسير روح المعانى ، ج 26 ، ص 45 . ( 2 و 3 ) تفسير روح المعانى ، ج 26 ، ص 45 . ( 4 ) شما غير از خدا ولى نداريد . سوره الم سجده ، آيه 4 . ( 5 ) به سوى خدا ، مولاى حقيقيشان برگردانده مىشوند . سوره يونس ، آيه 30 .